Hoạt động bảo vệ môi trường trong xây dựng nông thôn mới

Xây dựng nông thôn mới là cuộc vận động lớn của cả hệ thống chính trị từ Trung ương đến địa phương, của các Bộ/ngành, các tổ chức, cá nhân và cộng đồng để đồng lòng xây dựng và làm mới diện mạo xóm, thôn, xã, huyện, tỉnh phát triển về kinh tế, cải thiện cơ bản cơ sở hạ tầng (giao thông, thủy lợi, văn hóa, môi trường), nâng cao về bản sắc văn hóa, bảo vệ môi trường nông thôn ngày càng xanh, sạch đẹp. Trong nông thôn mới, cảnh quan môi trường, đường làng, ngõ xóm ngày càng khang trang, sạch, kinh tế ngày càng phát triển, môi trường ngày càng đảm bảo, nếp sống văn hóa và an ninh nông thôn được đảm bảo, thu nhập và đời sống vật chất – tinh thần của người dân được nâng cao, để nông thôn trở thành nơi đáng sống, chốn đi về của người dân nông thôn và các người con xa xứ vốn sinh ra và lớn lên ở nông thôn.

Trong 10 năm thực hiện xây dựng nông thôn mới đã đạt được nhiều thành tựu nổi bật về phát triển kinh tế, thay đổi diện mạo nông thôn. Về thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới, Báo cáo tổng kết của Bộ Tài Nguyên và Môi trường (2019) tại Hội nghị toàn quốc Tổng kết 10 năm Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới do Ban Chỉ đạo Trung ương Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới tổ chức vào ngày 19/10/2019 cho thấy cả nước có 5.443 xã đạt tiêu chí môi trường, đạt 61,1%, tăng 3,9% so với cuối năm 2018, cụ thể:

Vùng Đồng bằng sông Hồng và Bắc Trung Bộ là vùng có các xã nông thôn mới đạt tiêu chí môi trưởng và an toàn thực phẩm cao nhất cả nước. Cụ thể có 2.744/3.474 xã đạt tiêu chí môi trường và an toàn thực phẩm (chiếm 79,0%, tăng 69,7% so với năm 2010 và tăng 20,8% so với năm 2015), trong đó Bắc Trung Bộ đạt 68,7%, Đồng bằng sông Hồng đạt 87,6%. Đây là nhóm tiêu chí khó nhất, song với sự nỗ lực của các địa phương đã nâng được tỷ lệ các xã đạt được nhóm tiêu chí về môi trường và an toàn thực phẩm. Vùng Trung du miền núi phía Bắc có 786/2280 xã đạt tiêu chí môi trường và an toàn thực phẩm, đạt 34,5% (tăng 31,5% so với năm 2011 và tăng 20,0% so với năm 2015). Vùng Duyên hải Nam Trung Bộ có 502/825 xã đã hoàn thành tiêu chí về môi trường và an toàn thực phẩm (đạt 60,8% (tăng 55,7% so với năm 2010 và tăng 17,7% so với năm 2015), thấp hơn so với mức hoàn thành chung của cả nước (64%). Vùng Tây Nguyên có 317/599 xã đã hoàn thành các tiêu chí này, đạt 52,9% (tăng 48,5% so với năm 2010 và tăng 13,6% so với năm 2015), thấp hơn so với mức hoàn thành của cả nước (64%). Vùng Đông Nam Bộ có 363/445 xã đã hoàn thành tiêu chí về môi trường và an toàn thực phẩm, đạt 81,6% (tăng 65,4% so với năm 2010 và tăng 9,6% so với năm 2015), cao rất nhiều hơn so với mức hoàn thành của cả nước (64%). Vùng Đồng bằng sông Cửu Long có 790/1286 xã đã hoàn thành tiêu chí về môi trường và an toàn thực phẩm, đạt 61,4% (tăng 57,2% so với năm 2010 và tăng 21% so với năm 2015), thấp hơn so với mức hoàn thành của cả nước (64%).

Cũng theo Bộ Tài nguyên và Môi trường (2019), sau 9 năm thực hiện chương trình xây dựng nông thôn mới đã đúc kết được một số thành tựu nổi bật trong xây dựng nông thôn mới đối với công tác bảo vệ môi trường như (i) Công tác thu gom và xử lý chất thải rắn sinh hoạt đã có sự thay đổi vượt bậc, từ phương thức quản lý, quy trình vận hành đến tỷ lệ thu gom và biện pháp xử lý;  (ii) Phong trào trồng hoa, cây xanh tạo dựng cảnh quan môi trường nông thôn; (iii) Tỷ lệ hộ sử dụng nước sạch theo quy định có sự tăng trưởng nhanh qua các giai đoạn, công tác xã hội hóa hoạt động cấp nước sạch nông thôn được thực hiện đồng bộ, mang lại hiệu quả cao; (iv) Công tác bảo vệ môi trường đối với các khu công nghiệp, cụm công nghiệp, cơ sở sản xuất kinh doanh và làng nghề được quan tâm chỉ đạo và thực hiện quyết liệt; các làng nghề ô nhiễm nghiêm trọng được đầu tư khắc phục ô nhiễm và cải thiện môi trường; (v) Công tác cải thiện điều kiện vệ sinh sinh hoạt (nhà tiêu, nhà tắm, bể chứa nước, môi trường sống hộ gia đình… ) không ngừng được quan tâm, chú trọng góp phần đảm bảo vệ sinh môi trường nông thôn và công tác phòng, chống các dịch bệnh truyền nhiễm ở người và (vi) Quản lý và thực hiện quy hoạch nghĩa trang nhân dân.

Kết quả đạt được về môi trường trong xây dựng nông thôn mới trong giai đoạn vừa qua đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Mặc dù vậy, tỷ lệ thu gom chất thải sinh hoạt tại khu vực nông thôn chỉ mới đạt khoảng 40% đến 55%, việc phân loại chất thải rắn tại nguồn còn rất hạn chế. Chất thải rắn chưa được thu gom triệt để, chưa tái chế và xử lý hiệu quả. Đối với nước thải sinh hoạt, mới chỉ xử lý một phần từ nhà vệ sinh thông thường bằng hệ thống bể phốt còn lại vẫn thải trực tiếp ra môi trường gây ô nhiễm nghiêm trọng.

Để có thể tiếp tục có bước đột phá hơn về môi trường trong triển khai chương trình xây dựng nông thôn mới giai đoạn tiếp theo hiệu quả và bền vững hơn cần tiếp tục triển khai đồng bộ, toàn diện và căn cơ hơn về các giải pháp quản lý, bảo vệ môi trường như hoàn thiện thể chế, cơ chế chính sách hỗ trợ cơ sở hạ tầng, công nghệ, mô hình thu gom, tổ chức quản lý chất thải nông thôn, phát triển mô hình thu gom, xử lý và tái sử dụng chất thải nông thôn phù hợp với quy mô, đặc điểm của từng vùng xây dựng nông thôn mới, hoàn thiện hệ thống cơ sở hạ tầng môi trường và cảnh quan, cũng như tăng cường công tác tuyên truyền, tập huấn, giáo dục cộng đồng nâng cao ý thức trách nhiệm về bảo vệ môi trường trong xây dựng nông thôn mới.

 

Nguyễn Đức Hiếu

Viện Môi trường Nông nghiệp